Ludzie bezdomni – Stefan Żeromski

Młody doktor Tomasz Judym kształcący się w Paryżu, postanawia odwiedzić galerię w Luwrze. Poznaje tam cztery Polki: panią Niewadzką, jej wnuczki – Natalię i Wandę oraz guwernantkę Joannę Podborską. Po powrocie do Warszawy Judym odwiedza brata Wiktora i jego rodzinę. Pracują ciężko w fabrykach, są biedni, chorują. Judym obserwuje nędzę robotników i zestawia ją ze stylem życia arystokracji. Wielkie miasta jak Paryż czy Warszawa są dla niego skupiskiem olbrzymich dysonansów i nierówności społecznych. On sam pochodził z bardzo biednej rodziny, ale mógł się kształcić, co wpłynęło na całe jego dalsze życie. Wiktor Judym i jego żona nie mieli tego szczęścia.

Tomasz Judym pragnąc wejść w lekarskie środowisko Warszawy, wygłosił odczyt na zebraniu lekarzy. Opisuje w nim straszne warunki życia robotników oraz misję, jaką według niego powinni spełniać lekarze. Według Judyma powinni oni walczyć z brakiem higieny wśród najuboższych, eliminować przyczyny powracających chorób a nie tylko ich objawy. Doktor uważa, że lekarze dbają tylko o zdrowie ludzi bogatych. Zebrani kategorycznie nie zgadzają się z tą tezą, do jego nowo otwartego gabinetu nie przychodzą żadni pacjenci. Z poczuciem porażki Tomasz Judym przyjmuje propozycję posady w małym, prowincjonalnym uzdrowisku Cisy.

Lekarz spełnia się na początku w swojej pracy, dba o bogatych kuracjuszy, ale ma możliwość prowadzenia małego szpitala dla ludzi ubogich. Po pewnym czasie dowiaduje się, że okoliczna ludność wiejska bardzo ciężko choruje. Winne są temu stawy pełne stojącej, gnijącej wody, powodujące zatrucia, malarie. Judym stara się, by stawy zostały osuszone, lecz nie leży to w interesie zarządców gruntów. Chorujący w uzdrowisku kuracjusze nie robią na nich żadnego wrażenia, liczą się pieniądze.

Wiktor Judym, brat lekarza, wyjeżdża do Szwajcarii, by zarobić na siebie i rodzinę. Warunki bytowe są tam lepsze, więc postanawia ściągnąć do siebie żonę i dzieci. Podróż i emigracja okazuje się dla prostej, biednej kobiety wyjątkowo traumatycznym przeżyciem. Gdy wreszcie rodzina jest w komplecie Wiktor Judym oświadcza, że chce emigrować do Ameryki.

Tomasz Judym spotyka w Cisach Joannę Podborską – guwernantkę, którą poznał w Paryżu. Joanna jest wykształconą emancypantką. Historię jej życia oraz poglądy poznajemy dzięki dziennikom, których jest autorką. Tomasz zakochuje się w Joasi i chce się z nią ożenić, ona odwzajemnia to uczucie.

Jeden z zarządców – Krzywosąd, wpuszcza szlam ze stawu do rzeki, z której wodę do picia czerpią okoliczni biedni mieszkańcy. Judym kłóci się z Krzywosądem i wrzuca go do stawu. Dyrektor uzdrowiska rezygnuje po tym incydencie z dalszej współpracy z Judymem.

Za namową przyjaciela Korzeckiego, Tomasz Judym wyjeżdża do Zagłębia i tam poznaje ekstremalnie złe warunki życia górników. Jest wstrząśnięty. Otrzymuje pracę jako lekarz fabryczny i pomaga ubogim. Pewnego dnia otrzymuje wiadomość, że Korzecki popełnił samobójstwo. Podobnie jak Judym był wrażliwy na biedę i niesprawiedliwość społeczność, ale czuł się absolutnie bezradny i to doprowadziło do depresji oraz podjęcia decyzji o śmierci.

Joanna przyjeżdża do Tomasza. Tęskni za narzeczonym, chce mu pomóc, planuje wspólne życie. Tomasz Judym decyduje się z nią rozstać, bo posiadając rodzinę nie będzie mógł wypełnić swojej misji społecznej lecz będzie zmuszony dbać o żonę i dzieci. Chce zrezygnować z własnego szczęścia i poświęcić się pracy lekarza. Joanna życzy mu wszystkiego dobrego i odchodzi.

Ciekawostki:

  • Książka „Ludzie bezdomni” została całkowicie skreślona ze spisu lektur od roku szkolnego 2019/2020 (rozporządzenie w sprawie nowej ustawy programowej podpisała Minister Edukacji Narodowej Anna Zalewska 30.1.2018);
  • Akcja powieści rozgrywa się między innymi w uzdrowisku Cisy. W rzeczywistości Żeromski opisywał małą miejscowość Nałęczów (województwo lubelskie), które do dzisiaj jest znanym miejscem uzdrowiskowym. Żeromski pracował w Nałęczowie jako guwernant. W domu, w którym mieszkał znajduje się muzeum poświęcone jemu i jego twórczości.
  • Powieść powstała w latach 1898-1899, gdy Polska znajdowała się pod zaborami (austriackim, rosyjskim oraz pruskim), autor opisuje czasy sobie współczesne. Bohaterowie podróżują po Polsce lecz są to gubernie różnych zaborów, gdyż Polski nie było oficjalnie na mapach. Warszawa znajdowała się pod zaborem pruskim, uzdrowisko Nałęczów (nazwa w powieści Cisy) pod zaborem rosyjskim;
  • Na podstawie książki powstał w Polsce film „Doktor Judym” (1975, reż. Włodzimierz Haupe). W postać głównego bohatera wcielił się wybitny polski aktor, wieloletni dyrektor Teatru Narodowego w Warszawie – Jan Englert;
  • „Ludzi bezdomnych” przełożył na język niemiecki Friedrich Kolmar w 1954 roku;

Autor: Natalia Staszczak-Prüfer

Tłumaczenie z języka polskiego na niemiecki: Lisa Schröer